Monitoring va muvofiqlashtirish tizimlari orqali korrupsiyaviy xavf-xatarlarni erta aniqlash va bartaraf etish mexanizmlari

Bugungi kunda yirik sanoat korxonalarida xavfsizlikni ta’minlash, ishlab chiqarish jarayonlarini doimiy nazorat qilish hamda korrupsiyaviy xavf-xatarlarni barvaqt aniqlashda raqamli texnologiyalar va komplayens nazorat tizimlarining ahamiyati tobora ortib bormoqda.

Ayniqsa, inson omili yuqori bo‘lgan jarayonlarda manfaatlar to‘qnashuvi, ma’lumotlarni yashirish, moddiy boyliklarni talon-toroj qilish yoki xizmat vakolatlaridan shaxsiy maqsadlarda foydalanish kabi xavflar yuzaga kelishi ehtimoli katta bo‘ladi. Shu bois, zamonaviy komplayens amaliyotida inson ishtirokini minimallashtirish, qaror qabul qilish jarayonlarini raqamlashtirish va avtomatlashtirilgan monitoring tizimlarini joriy etish korrupsiyaning oldini olishning eng samarali vositalaridan biri sifatida qaralmoqda.

Shu nuqtai nazardan, “Navoiyuran” DKda faoliyat yuritayotgan Vaziyatlar markazi korxona ob’ektlari xavfsizligini ta’minlash bilan birga, ichki nazorat va komplayens tizimining muhim raqamli elementi vazifasini ham bajarmoqda.

Raqamli nazorat va komplayens mexanizmi

“Navoiyuran” DK Vaziyatlar markazi — bu korxona ob’ektlari daxlsizligini real vaqt (online) rejimida nazorat qiluvchi markazlashtirilgan yuqori texnologik tizimdir. Markaz texnik qo‘riqlash vositalari, sun’iy intellekt algoritmlari hamda tezkor harakatlanuvchi guruhlarni yagona raqamli platformaga birlashtirgan.

Ayni paytda korxona bo‘yicha jami 919 ta zamonaviy videokuzatuv kameralari o‘rnatilgan bo‘lib, shundan 84 tasi 360° formatda hududni to‘liq qamrab olish imkoniyatiga ega intellektual kuzatuv kameralaridir.

Tizimning asosiy ustunligi shundaki, barcha jarayonlar inson ishtirokisiz avtomatik qayd etiladi, saqlanadi va tahlil qilinadi. Bu esa sub’ektiv yondashuv, ma’lumotni yashirish yoki manipulyatsiya qilish ehtimolini keskin kamaytiradi.

Vaziyatlar markazi qanday ishlaydi?

Markazning asosiy vazifasi — qo‘riqlanadigan ob’ektlar va ishlab chiqarish dala maydonlaridagi vaziyatni 24/7 rejimida masofadan kuzatish hamda xavf-xatarlarni erta bosqichda aniqlashdir.

Yagona platformaga quyidagi texnik vositalardan ma’lumotlar kelib tushadi:

• Intellektual videokuzatuv tizimlari — Face ID texnologiyasi orqali shaxsni aniqlash, avtotransport raqamlarini tanish va harakatlarni tahlil qilish;
• Harakat va perimetr sensorlari — noqonuniy kirish yoki taqiqlangan hududda harakatlanish holatlarini avtomatik qayd etish;
• Yong‘in va avariya datchiklari — tutun, suv sizib chiqishi yoki texnogen xavflarni erta bosqichda aniqlash.

Ushbu tizimlar orqali har bir harakat raqamli iz sifatida saqlanadi. Bu esa xizmat tekshiruvlari, ichki audit va komplayens nazorati jarayonlarida shaffoflikni ta’minlaydi.

Korrupsiyaviy xavflarni kamaytirishdagi ahamiyati

Komplayens amaliyoti nuqtai nazaridan qaralganda, Vaziyatlar markazi quyidagi muhim vazifalarni bajaradi:

Tezkor tahlil va xavflarni avtomatik aniqlash

Sun’iy intellekt asosidagi tahlil tizimi shubhali harakatlarni inson aralashuvisiz aniqlaydi. Masalan:

• taqiqlangan hududga kirish;
• devordan oshib o‘tish;
• ob’ekt hududida uzoq vaqt maqsadsiz turib qolish;
• belgilanmagan yo‘nalishda harakatlanish.

Bunday holatlarda operatorga avtomatik “Havotir” signali yuboriladi. Bu esa xavfni erta bosqichda bartaraf etish imkonini beradi.

Inson omilini qisqartirish

An’anaviy nazorat tizimlarida qaror qabul qilish ko‘p jihatdan inson omiliga bog‘liq bo‘ladi. Bu esa korrupsiyaviy kelishuvlar yoki manfaatdorlik xavfini keltirib chiqarishi mumkin.

Raqamli monitoring tizimida esa:

• ma’lumotlar avtomatik qayd etiladi;
• harakatlar raqamli arxivda saqlanadi;
• kuzatuv natijalarini o‘zgartirish imkoniyati cheklanadi;
• nazorat jarayoni shaffoflashadi.

Natijada inson omili kamaygan joyda korrupsiya xavfi ham sezilarli darajada pasayadi.

Tezkor muvofiqlashtirish va javob choralari

Favqulodda vaziyat yoki shubhali holat aniqlanganda, Vaziyatlar markazi bir necha soniya ichida eng yaqin tezkor harakatlanuvchi guruhni voqea joyiga yo‘naltiradi.

Bu:

• qonunbuzilishlarning oldini olish;
• moddiy boyliklarni saqlab qolish;
• vakolat suiiste’molining barvaqt oldini olish;
• xavfli harakatlarni zudlik bilan to‘xtatish imkonini beradi.

Vizual va raqamli nazorat

Korxona hududida tashilayotgan tovar-moddiy boyliklar, yonilg‘i-moylash mahsulotlari hamda xavfli yuklarning harakati belgilangan marshrutlar asosida doimiy kuzatib boriladi.

Bu orqali:

• ortiqcha yoki yashirin tashuvlar;
• ruxsatsiz harakatlar;
• moddiy boyliklarni talon-toroj qilish holatlari;
• ichki intizom buzilishlari bo‘yicha xavflar minimallashtiriladi.

Amaliy samaradorlik

Tahlillar va amaliy tajriba shuni ko‘rsatmoqdaki, Vaziyatlar markazi faoliyati natijasida:

• insidentlarga munosabat bildirish vaqti 2–3 baravarga qisqargan;
• noqonuniy kirish holatlarining 98 foizdan ortig‘i joyida bartaraf etilgan;
• yong‘in va texnogen xavflar erta aniqlanishi hisobiga moddiy zarar miqdori keskin kamaytirilgan;
• ichki nazorat va komplayens monitoringi samaradorligi oshgan.
•  

Xulosa

Vaziyatlar markazi — bu nafaqat xavfsizlikni ta’minlovchi tizim, balki korxonada shaffoflik, hisobdorlik va komplayens madaniyatini mustahkamlovchi zamonaviy raqamli mexanizmdir.

Eng muhimi, avtomatlashtirilgan monitoring va muvofiqlashtirish tizimlari inson omilini qisqartirish orqali korrupsiyaviy xavf-xatarlarning oldini olishga xizmat qilmoqda.

Bugungi raqamli davrda xavfsizlik, komplayens va korrupsiyaga qarshi kurash sohalari o‘zaro chambarchas bog‘liq bo‘lib, zamonaviy texnologiyalar ushbu yo‘nalishlarda samarali va ishonchli yechim sifatida muhim ahamiyat kasb etmoqda.

In’omjon Raxmatullayev
Monitoring va muvofiqlashtirish markazi boshlig‘i